پاریدولیا چهره‌سازی مغز از یک جسم
پاریدولیا نوعی پدیده ادراکی است که در آن مغز در تصاویر و اشیای تصادفی، الگوهای آشنا مانند چهره، حیوان یا شکل‌های مشخص را تشخیص می‌دهد؛ مثلاً دیدن صورت در ابر یا روی یک دیوار.
پاریدولیا چهره‌سازی مغز از یک جسم
قهوه صبحگاهی خود را آماده می‌کنید، نگاهی به نان تستتان می‌اندازید و ناگهان با چهره‌ای خندان روبه‌رو می‌شوید که انگار به شما نگاه می‌کند. کمی بعد، در ترافیک گیر می‌افتید و خودروی جلویی به نظرتان عصبانی می‌رسد؛ چراغ‌های جلوی آن مانند چشم‌هایی خشمگین به نظر می‌رسند.
شما دچار توهم نشده‌اید؛ یا دست‌کم، مغزتان به شیوه‌ای خاص در حال تفسیر محیط است. این پدیده پاریدولیا (Pareidolia) نام دارد؛ پدیده‌ای روان‌شناختی که در آن مغز، الگوهای آشنا، به‌ویژه چهره‌ها را در اشیا یا بافت‌های تصادفی تشخیص می‌دهد. به همین دلیل، ممکن است در ابرها حیوانات، در میان سنگ‌ها انسان‌ها و در پریزهای برق حالت‌های چهره را ببینیم.
از دیدگاه روانشناسان تکاملی، چیزی که در نگاه اول صرفاً سرگرم‌کننده به نظر می‌رسد، برای اجداد ما مزایای مشخصی داشته است. تشخیص الگوها در میان هزاران محرک تصادفی احتمالاً به‌عنوان سازوکاری برای بقا عمل می‌کرده و به انسان‌ها امکان می‌داده است تا چهره‌ها و تهدیدهای احتمالی را در محیط طبیعی به‌سرعت شناسایی کنند؛ مثلاً تشخیص دهند که آیا آنچه در دوردست می‌بینند، خرسی در حال نزدیک‌شدن است یا خیر.
حرف‌هایی هست که باید شنیده شن، روانشناس مورد اعتمادتو تو کلینیک آنلاین رابینیا پیداش کن و وقت مشاورتو رزرو کن!
امروزه دانشمندان دانشگاه جانز هاپکینز در تلاش‌اند تا شناخت ما از این پدیده و کاربردهای آن را گسترش دهند. این پژوهش‌ها کاربردهای احتمالی پاریدولیا را در توان‌بخشی پس از آسیب‌دیدگی و بیماری، تقویت خلاقیت، بهبود سلامت روان و حتی تشخیص برخی بیماری‌ها، مانند زوال عقل با اجسام لویی (Dementia with Lewy Bodies)، بررسی می‌کنند.
توهم‌های دیداری یکی از ویژگی‌های شاخص زوال عقل با اجسام لویی هستند؛ به همین دلیل، پژوهشگران دانشگاه جانز هاپکینز قصد دارند از آزمون پاریدولیا به‌عنوان یکی از شاخص‌های احتمالی شناسایی این بیماری استفاده کنند.
تاریخچه مفهوم پاریدولیا
پاریدولیا (Pareidolia) پدیده‌ای است که در آن افراد در تصاویر مبهم یا تصادفی، چهره‌ها یا الگوهای آشنایی را تشخیص می‌دهند؛ برای مثال، دیدن چهره‌ای روی نان تست یا تصور کردن چهره یک مرد در سطح ماه.
پاریدولیا پدیده‌ای مرتبط با عملکرد مغز است که باعث می‌شود فرد در تصاویر، صداها یا الگوهای تصادفی، معنایی خاص پیدا کند.
این پدیده زمانی رخ می‌دهد که مغز ما اشکال بی‌جان را به‌صورت چهره یا تصاویر آشنا تفسیر می‌کند؛ مثلاً ممکن است فرد تصور کند تصویر حضرت مریم روی پنیر گریل‌شده دیده می‌شود یا در سطح ماه، چهره یک انسان وجود دارد. پاریدولیای شنیداری (Auditory Pareidolia) نمونه دیگری از این پدیده است. در این حالت، فرد ممکن است در میان صداهای محیطی، صداهای مشخصی مانند صدای صحبت‌کردن یا موسیقی بشنود؛ درحالی‌که چنین صداهایی واقعاً وجود ندارند.
تستیه که روانشناسان تأییدش کردن یه تست علمی و دقیق! همین حالا روی لینک تست رایگان سنجش خلاقیت تورنس کلیک کن و انجامش بده!
واژه پاریدولیا از دو واژه یونانی گرفته شده است: «پارا» (Para) به معنای چیزی نادرست، متفاوت یا جایگزین و «ایدولون» (Eidōlon) به معنای تصویر، شکل یا فرم. پاریدولیا نوعی آپوفنیا (Apophenia) است؛ اصطلاحی کلی‌تر که به تمایل انسان برای تشخیص الگوها و ارتباطات معنادار در داده‌ها و اطلاعات تصادفی اشاره دارد.
بااین‌حال، توصیف این پدیده قدمت بیشتری دارد و می‌توان نمونه‌ای از آن را در کتاب رساله‌ای درباره نقاشی اثر لئوناردو داوینچی، متعلق به قرن شانزدهم، پیدا کرد. داوینچی می‌نویسد: «اگر اسفنجی آغشته به رنگ‌های گوناگون را به دیوار پرتاب کنیم، لکه‌هایی روی آن باقی می‌ماند… بسته به حالت ذهنی فرد، می‌توان ترکیب‌های متنوعی را در این لکه‌ها مشاهده کرد؛ از جمله سر انسان‌ها، حیوانات مختلف، صحنه‌های نبرد، مناظر صخره‌ای، دریاها، ابرها، جنگل‌ها و موارد مشابه.»
مغز چگونه چهره‌ها را تشخیص می‌دهد؟
مغز انسان برای پردازش چهره‌ها تخصص یافته است. ما آمادگی بالایی برای تشخیص چهره داریم؛ شاید به این دلیل که حالت‌های چهره نقش مهمی در تعاملات انسانی ایفا می‌کنند.
از طریق چهره افراد می‌توانیم اطلاعات اجتماعی زیادی به دست آوریم؛ از جمله جنسیت، سن، جذابیت، خلق‌وخو و حتی میزان قابل‌اعتمادبودن آن‌ها. «چهره‌ها به‌طور خودکار توجه ما را به خود جلب می‌کنند».
علاوه بر این، توانایی تشخیص چهره حتی در شرایطی که اطلاعات دیداری مبهم است، احتمالاً از نظر تکاملی مزیت مهمی محسوب می‌شود؛ زیرا چهره‌ها در سراسر زندگی انسان اهمیت دارند و تشخیص‌ندادن یک چهره واقعی می‌تواند پیامدهای پرهزینه‌ای داشته باشد.
بااین‌حال، اگرچه مغز در ابتدا چهره‌های خیالی را به شیوه‌ای مشابه چهره‌های واقعی بازنمایی می‌کند، این بازنمایی در مدت‌زمانی بسیار کوتاه تغییر می‌کند. پس از چند میلی‌ثانیه، چهره‌های خیالی بیشتر شبیه اشیای معمولی بازنمایی می‌شوند؛ تغییری که با برطرف‌شدن سریع خطای تشخیص سازگار است.
اساس عصبی پاریدولیا
پایه عصبی پاریدولیا عمدتاً در بخشی از لوب‌های گیجگاهی مغز به نام شکنج دوکی‌شکل (Fusiform Gyrus) قرار دارد. در این ناحیه، انسان و برخی حیوانات دیگر، به‌ویژه میمون‌های بزرگ امروزی، نورون‌هایی دارند که در تشخیص چهره‌ها و سایر اشیا نقش دارند. از نظر رشد فردی، تشخیص و تمایز چهره‌ها برای نوزادان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این توانایی به تأمین نیازهای اولیه و برقراری ارتباط اجتماعی کمک می‌کند.
کارل سیگن، اخترشناس، در کتاب خود با عنوان جهانی تسخیرشده به‌دست شیاطین که در سال ۱۹۹۶ منتشر شد، اشاره می‌کند نوزادانی که نمی‌توانند چهره والدین خود را تشخیص دهند، احتمالاً کمتر می‌توانند محبت آن‌ها را جلب کنند و در نتیجه، شانس کمتری برای رشد و بقا خواهند داشت. از دیدگاه تکاملی نیز تشخیص سریع چهره‌ها و سایر اشیا، چه زنده و چه بی‌جان، اهمیت حیاتی داشته است.
این توانایی علاوه بر کمک به تعامل اجتماعی، امکان شناسایی شکارچیان و سایر تهدیدهای محیطی را فراهم می‌کند. به سنگ‌ها و شکل‌های غار که به چهره یا اشیای دیگر شباهت دارند، میمتولیت (Mimetolith) گفته می‌شود. یکی از مشهورترین نمونه‌های احتمالی آن در باستان‌شناسی، پیکره «برخات رام» است که قدمت آن به حدود ۲۳۳ هزار سال پیش بازمی‌گردد.
اگرچه این سنگ کوچک، با ارتفاع حدود ۳٫۵۶ سانتی‌متر، به‌دست سازنده‌اش تغییر شکل داده شده بود، به‌احتمال زیاد به این دلیل انتخاب شده بود که از ابتدا شباهتی به شکل بدن انسان داشت.
ارتباط پاریدولیا با خلاقیت و سوگیری شناختی
برخی پژوهشگران معتقدند پاریدولیا می‌تواند نشانه‌ای از توانایی تولید ایده و پیش‌بینی‌کننده‌ای برای خلاقیت باشد؛ زیرا ممکن است نشان‌دهنده توانایی انعطاف‌پذیرتر ذهن در ترکیب و تفسیر محرک‌های مبهم باشد. این فرایند تا حدی به پاسخ‌های خلاقانه افراد در آزمون لکه‌های جوهر رورشاخ شباهت دارد.
یک دنیای جدید از اطلاعات منتظرته! برای کشف بیشتر، روی لینک کارگاه آموزشی تفکر خلاق و روش های پرورش خلاقیت کلیک کن.
همچنین، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که چهره‌های خیالی ناشی از پاریدولیا می‌توانند باعث شوند افراد سن، جنسیت و حالت هیجانی مشخصی را به آن‌ها نسبت دهند. در یک مطالعه، سوگیری شناختی قابل‌توجهی مشاهده شد، شرکت‌کنندگان با نسبت تقریباً چهار به یک، این چهره‌ها را مردانه تشخیص می‌دادند یا تفسیر می‌کردند.
پاریدولیا و بیماری‌های عصبی
دیدن چهره‌های خیالی در اشیای بی‌جان پدیده‌ای طبیعی و رایج است؛ بااین‌حال، پاریدولیا در برخی بیماری‌های تحلیل‌برنده دستگاه عصبی، مانند بیماری پارکینسون، بیماری آلزایمر و زوال عقل با اجسام لویی نیز بررسی شده است. برای مثال، یک مطالعه نشان داد که بیماران مبتلا به پارکینسون، حتی در صورت نداشتن توهم‌های دیداری که در این بیماران شایع هستند.
اغلب پاریدولیا را تجربه می‌کنند و این تجربه ممکن است با اضطراب ارتباط داشته باشد. همچنین، افراد مبتلا به پارکینسون، حتی اگر دچار زوال عقل مرتبط با این بیماری نشده باشند، در مقایسه با افراد سالم بیشتر پاریدولیا را تجربه می‌کنند. از سوی دیگر، بیماران مبتلا به زوال عقل با اجسام لویی، که یکی از علل شایع توهم‌های دیداری در سالمندان است، در مقایسه با بیماران مبتلا به آلزایمر یا افراد سالم، خطاهای ادراکی ناشی از پاریدولیا را بیشتر تجربه می‌کنند.
به همین دلیل، پاریدولیا ممکن است به‌عنوان یک شاخص بالینی برای تمایز زوال عقل با اجسام لویی از بیماری آلزایمر مورد بررسی قرار گیرد. بااین‌حال، پاریدولیا در اختلالات عصب‌شناختی و شناختی به معنای تجربه مستقیم توهم دیداری نیست؛ بلکه ممکن است نشان‌دهنده آمادگی یا استعداد بیشتر فرد برای تجربه توهم باشد.
پاریدولیا در یک منظره طبیعی
در بخش فوزیفورم شکمی (Ventral Fusiform Area) از قشر مغز در لوب گیجگاهی، نورون‌هایی شناسایی شده‌اند که هنگام مشاهده هر شیئی که بتوان آن را شبیه چهره درک کرد، فعال می‌شوند؛ تقریباً با همان سرعتی که در برابر یک چهره واقعی واکنش نشان می‌دهند.
این نورون‌ها احتمالاً بخشی از مدارهای عصبی تشخیص چهره هستند که شاید از بدو تولد در ساختار عصبی مغز وجود داشته باشند. آسیب ناشی از ضربه، سکته مغزی یا تومور می‌تواند باعث شود فرد توانایی تشخیص چهره‌ها را از دست بدهد. این وضعیت پروزوپاگنوزیا (Prosopagnosia) یا «چهره‌ناشناسی» نام دارد.
مغز ما به‌طور مداوم در تلاش است تا شکل‌ها و الگوهای موجود در محیط اطرافمان را تشخیص دهد. پاریدولیا نشان می‌دهد که مغز چگونه به‌صورت موازی، خودکار و کلی‌نگر عمل می‌کند و به همین دلیل می‌تواند اطلاعات بصری را با کارایی بالایی پردازش کند.
علمِ تشخیص چهره‌ها
مغز انسان را می‌توان ماشینی برای شناسایی الگوها دانست. در واقع، بخشی تخصصی در مغز به نام ناحیه دوکی‌شکل تشخیص چهره (Fusiform Face Area یا FFA) وجود دارد که در لوب گیجگاهی قرار گرفته و در پردازش و تشخیص چهره‌ها نقش مهمی ایفا می‌کند. توانایی تشخیص چهره برای انسان آن‌قدر اهمیت دارد که حتی زمانی فعال می‌شود که آنچه شبیه چهره به نظر می‌رسد، صرفاً ترکیبی تصادفی از چند شکل باشد.
از دیدگاه تکاملی، این موضوع منطقی است. اگر بوته‌ای را به‌اشتباه حیوانی درنده تصور کنید، فقط لحظه‌ای آرامش خود را از دست می‌دهید؛ اما اگر حیوانی درنده را با بوته اشتباه بگیرید، ممکن است جانتان را از دست بدهید.
به همین دلیل، مغز انسان در طول تکامل به‌گونه‌ای شکل گرفته است که در تشخیص تهدیدها و نشانه‌های اجتماعی، بیشتر جانب احتیاط را بگیرد. در نتیجه، گاهی وجود الگو یا خطری را تشخیص می‌دهد که در واقعیت وجود ندارد. به این نوع خطا، «تشخیص مثبت کاذب» گفته می‌شود.
نمونه‌های مشهور پاریدولیا در تاریخ و فرهنگ عامه
✔️چهره روی مریخ: در سال ۱۹۷۶، فضاپیمای وایکینگ ۱ ناسا تصویری از ساختاری سنگی روی مریخ ثبت کرد که شبیه چهره انسان بود. تصاویر دقیق‌تر در سال‌های بعد نشان دادند که این ساختار صرفاً نوعی برجستگی طبیعی زمین‌شناختی به نام «مِسا» است؛ بااین‌حال، این تصویر برای دهه‌ها گمانه‌زنی‌ها و نظریه‌های توطئه را به دنبال داشت.
✔️تصویر عیسی مسیح روی نان تست: در سال ۲۰۰۴، زنی در ایالت فلوریدای آمریکا ادعا کرد که چهره عیسی مسیح را روی یک ساندویچ پنیر گریل‌شده دیده است. این ساندویچ بعدها در سایت eBay به قیمت ۲۸ هزار دلار فروخته شد. این اتفاق نشان داد که پاریدولیا حتی می‌تواند ارزش اقتصادی پیدا کند.
✔️ابرهایی به شکل حیوانات: از فیل گرفته تا اژدها، بسیاری از افراد هنگام تماشای ابرها، شکل حیوانات و موجودات آشنا را تشخیص می‌دهند. عکاسی از ابرها نیز اغلب بر همین تمایل مغز به یافتن الگوهای معنادار تکیه دارد.
✔️رازهای مونالیزا: برخی تاریخ‌پژوهان هنر معتقدند لئوناردو داوینچی در نقاشی‌های خود از جلوه‌های بصری ظریف استفاده می‌کرده است؛ به‌طوری‌که بازی نور و سایه می‌توانسته برداشت‌های متفاوتی از چهره‌ها ایجاد کند.
✔️خودروهایی با حالت چهره: طراحان خودرو گاهی چراغ‌های جلو و جلوپنجره را به‌گونه‌ای طراحی می‌کنند که خودرو دوستانه، خشمگین یا تهاجمی به نظر برسد. این طراحی باعث می‌شود انسان‌ها به خودروها حالت‌های انسانی نسبت دهند و آن‌ها را زنده‌تر تصور کنند.
پاریدولیا در خلاقیت و هنر
✅هنرمندان و طراحان: مدت‌هاست که از پاریدولیا برای الهام گرفتن و خلق آثار جدید استفاده می‌کنند.
✅لئوناردو داوینچی: به هنرمندان توصیه می‌کرد به لکه‌های روی دیوار یا شکل ابرها خیره شوند تا بتوانند ایده‌هایی برای خلق منظره‌ها و پیکره‌های تازه پیدا کنند.
✅تبلیغات: طراحان تبلیغاتی گاهی چهره‌هایی ظریف و پنهان در لوگوها یا بسته‌بندی محصولات قرار می‌دهند؛ زیرا انسان‌ها معمولاً با چهره‌ها ارتباط عاطفی برقرار می‌کنند و تصاویر چهره‌مانند می‌توانند توجه آن‌ها را جلب کنند.
✅موسیقی و صدا: موسیقی‌دانان و مهندسان صدا نیز ممکن است دچار «پاریدولیای شنیداری» شوند؛ یعنی در صداهای تصادفی، کلمات یا ملودی‌هایی بشنوند که واقعاً در آن صداها وجود ندارند. گاهی چنین برداشت‌هایی به شکل‌گیری ایده‌هایی برای ترانه یا ملودی کمک می‌کنند. توانایی مغز انسان در تبدیل آشفتگی به معنا، نه‌تنها به خلق آثار هنری، بلکه به نوآوری و اختراع نیز کمک می‌کند.
پاریدولیا (Pareidolia) تجربه‌ای است که در آن فرد در محرک‌های حسی مبهم یا نامنظم، شکل یا الگویی آشنا تشخیص می‌دهد. چهره‌ها نمونه رایج این پدیده هستند؛ مثلاً ممکن است پریز برق را شبیه چهره‌ای متعجب ببینیم، گره‌های چوب را به چشم و دهان تشبیه کنیم یا ناگهان در شکل یک ابر، حیوانی را تشخیص دهیم.
این پدیده خودبه‌خود اتفاق می‌افتد؛ زیرا تشخیص تصویر آشنا پیش از آن صورت می‌گیرد که فرصت کافی برای بررسی منطقی آن داشته باشیم. سیستم بینایی ما دائماً تلاش می‌کند شکل‌های دریافتی را سازمان‌دهی کند و آن‌ها را به اشیای قابل‌شناسایی تبدیل سازد. گاهی همین که چند شکل در آرایشی آشنا قرار بگیرند، برای ایجاد چنین برداشتی کافی است.
پاریدولیا از این جهت با خطاهای دیداری ارتباط دارد که هر دو نشان می‌دهند ادراک ما صرفاً دریافت اطلاعات بصری نیست، بلکه مغز به‌طور فعال این اطلاعات را تفسیر می‌کند. این پدیده همچنین با مفهوم گسترده‌تر «تشخیص الگو» ارتباط دارد؛ فرایندی که در آن مغز ساختارها و نظم موجود در اطلاعات بصری و مسائل استدلالی را شناسایی می‌کند.
چرا تشخیص چهره‌ها تا این اندازه آسان است؟
چهره انسان ساختاری کلی و نسبتاً ساده دارد: دو ویژگی شبیه چشم در بالای یک ویژگی شبیه دهان قرار می‌گیرند. اگرچه چهره‌های واقعی بسیار پیچیده‌تر هستند، همین آرایش ابتدایی می‌تواند باعث شود یک شیء شبیه چهره به نظر برسد. در مطالعه‌ای با استفاده از روش مگنتوانسفالوگرافی (MEG)، دریافتند که اشیای شبیه چهره، در زمانی مشابه با چهره‌های واقعی و در ناحیه‌ای مشابه از قشر دوکی‌شکل شکمی مغز، فعالیت اولیه ایجاد می‌کنند.
اشیای معمولی که شبیه چهره به نظر نمی‌رسیدند، واکنش مشابهی ایجاد نکردند. این یافته به توضیح سرعت تجربه پاریدولیا کمک می‌کند. ممکن است بدانید که یک خودرو چراغ جلو و جلوپنجره دارد، اما مغز شما همچنان این اجزا را به‌سرعت به شکل دو چشم و یک دهان تفسیر کند. پاریدولیا از سازوکارهای واقعی تشخیص چهره استفاده می‌کند پژوهشگران برای بررسی پاریدولیا، آزمایش‌هایی با تصاویری انجام داده‌اند که فقط از نویزهای بصری تشکیل شده بودند.
در مطالعه‌ای که عنوان قابل‌توجه آن «دیدن عیسی مسیح در نان تست» بود، به شرکت‌کنندگان گفتند که برخی از تصاویر نویزی حاوی چهره یا حروف هستند. شرکت‌کنندگان گاهی گزارش می‌کردند که هر دو را می‌بینند؛ اما چهره‌های خیالی، فعالیتی اختصاصی برای پردازش چهره در ناحیه دوکی‌شکل راست مغز ایجاد می‌کردند. الگوهایی که شرکت‌کنندگان آن‌ها را چهره تشخیص می‌دادند، معمولاً ساختاری شبیه چهره نیز داشتند.
مغز آن‌ها به همه بخش‌های تصادفی تصویر واکنش یکسانی نشان نمی‌داد؛ بلکه برخی آرایش‌ها بیشتر با الگوی ذهنی چهره مطابقت داشتند. این یافته با یکی از اصول کلی ادراک، یعنی اصول گشتالت (Gestalt Principles)، هماهنگ است. بر اساس این اصول، سیستم بینایی عناصر جداگانه را در قالب ساختارهای بزرگ‌تر سازمان‌دهی می‌کند. در پاریدولیا، این فرایند گاهی به تشخیص یک شکل آشنا منجر می‌شود، حتی اگر تصویر اولیه مبهم باشد.
دانستن اینکه یک شیء واقعی است، باعث ناپدید شدن چهره نمی‌شود
یکی از ویژگی‌های جالب پاریدولیا این است که ممکن است دو برداشت را هم‌زمان تجربه کنید. هم چهره‌ای را می‌بینید و هم می‌دانید که با یک شیء معمولی روبه‌رو هستید. پریز برق همچنان پریز برق است، اما در عین حال ممکن است متعجب به نظر برسد.
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اشیای شبیه چهره، سازوکارهایی را فعال می‌کنند که در ادراک اجتماعی و تشخیص چهره‌های واقعی نیز نقش دارند.
مشاهده چهره‌های خیالی با جهت نگاه مشخص می‌تواند بر قضاوت‌های بعدی افراد درباره جهت نگاه چهره‌های واقعی تأثیر بگذارد. وقتی ویژگی‌های شبیه چهره از تصاویر حذف شدند، این اثر متقابل ادراکی کاهش یافت.
بنابراین، چهره‌ای که در یک شیء می‌بینیم صرفاً برداشتی طنزآمیز نیست که پس از تشخیص شیء به ذهنمان اضافه شود. در واقع، خود آن شیء می‌تواند بخشی از سازوکارهای ادراکی مربوط به تشخیص چهره را فعال کند. خطای دید «گلدان روبین» نیز ویژگی مشابهی از ادراک را نشان می‌دهد: یک تصویر ثابت می‌تواند بیش از یک برداشت قابل‌قبول ایجاد کند، بدون آنکه خود تصویر تغییری کرده باشد.
چهره‌های پاریدولیایی می‌توانند توجه ما را جلب کنند
هنگامی که الگویی شبیه چهره تشخیص داده می‌شود، ممکن است بر جهت توجه ما تأثیر بگذارد.
در بررسی‌های انجام شده که چهره‌های پاریدولیایی، مانند چهره‌های واقعی، از اولویت توجه برخوردارند یا خیر. آن‌ها در چند آزمایش با استفاده از روش «پروب نقطه‌ای» دریافتند که اشیای شبیه چهره در برخی شرایط توجه بیشتری را به خود جلب می‌کنند؛ به‌ویژه هنگامی که با اشیای مشابهی مقایسه می‌شوند که ظاهری شبیه چهره ندارند.
این موضوع توضیح می‌دهد که چرا وقتی کسی به چهره‌ای در میان سنگ‌های یک دیوار اشاره می‌کند، دیگر به‌سختی می‌توانید آن را نبینید. پس از تشخیص الگو، ویژگی‌های خاص آن برای مغز برجسته‌تر می‌شوند و توجه شما را به خود جلب می‌کنند.
چرا بعضی تصاویر راحت‌تر باعث پاریدولیا می‌شوند؟
پاریدولیا نه کاملاً تصادفی است و نه به وجود یک ویژگی خاص وابستگی قطعی دارد. عوامل مختلفی می‌توانند تشخیص چهره در تصاویر مبهم را آسان‌تر کنند:
🧠آرایش اجزا: قرار گرفتن دو ویژگی مشابه در بالای یک ویژگی سوم، ساختاری شبیه به هندسه کلی چهره ایجاد می‌کند.
🧠ابهام: بافت‌هایی که می‌توان آن‌ها را به چند شکل مختلف تفسیر کرد، فرصت بیشتری برای شکل‌گیری برداشت‌های آشنا فراهم می‌کنند.
🧠انتظار ذهنی: اگر از فرد بخواهیم به دنبال چهره بگردد، احتمال اینکه اطلاعات مبهم را به شکل چهره تفسیر کند افزایش می‌یابد.
🧠ساختار تصویر: عواملی مانند تضاد روشنایی و تاریکی، جهت قرارگیری اجزا و اندازه آن‌ها می‌توانند تشخیص چهره را آسان‌تر کنند. در چهار آزمایش با استفاده از نویزهای بصری خالص، دریافتند افرادی که تصاویر ذهنی واضح‌تری تجربه می‌کنند، بیشتر احتمال دارد در نویزهای تصادفی چهره ببینند.
بااین‌حال، تغییر دستورالعمل‌های القاکننده این ارتباط را تضعیف کرد. این نتیجه یادآوری می‌کند که هم ویژگی‌های تصویر و هم انتظارات ذهنی فرد می‌توانند بر نحوه تفسیر محرک‌های مبهم تأثیر بگذارند.
آیا پاریدولیا همان آپوفنیاست؟
خیر. این دو مفهوم در زمینه تشخیص الگوهای مبهم یا ارتباط‌های ظاهری با یکدیگر هم‌پوشانی دارند، اما معنای یکسانی ندارند.
🧠پاریدولیا (Pareidolia) به فرایند ادراکی اشاره دارد که در آن فرد در یک محرک حسی مبهم، شکلی آشنا تشخیص می‌دهد؛ مانند دیدن چهره در ابر، حیوان در سنگ یا شنیدن عبارتی شبیه گفتار در میان صداهای نامفهوم.
🧠آپوفنیا (Apophenia) به تمایل فرد برای یافتن ارتباط‌های معنادار میان رویدادها یا اطلاعاتی اشاره دارد که ممکن است اساساً ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند. برای مثال، اگر فرد سه اتفاق تصادفی و نامرتبط را به هم پیوند دهد و از آن‌ها نتیجه بگیرد که رابطه‌ای پنهان میانشان وجود دارد، این تجربه به آپوفنیا نزدیک‌تر است.
همچنین باید میان توانایی واقعی تشخیص الگو، تمایل شدید به جست‌وجوی الگوها و تشخیص اشتباه الگوهای تصادفی تفاوت قائل شد. این سه مورد لزوماً یکسان نیستند.
آیا دیدن پاریدولیا به معنای توانایی بیشتر در تشخیص الگوهاست؟
خیر، نمی‌توان صرفاً بر اساس تجربه پاریدولیا چنین نتیجه‌ای گرفت. پاریدولیا نشان می‌دهد که یک محرک مبهم، برداشتی آشنا را در ذهن فعال کرده است؛ اما آزمون تشخیص الگو مسئله متفاوتی را بررسی می‌کند: آیا فرد می‌تواند یک قاعده واقعی را پیدا کند و آن را از گزینه‌های مشابه اما نادرست تشخیص دهد؟
این تفاوت اهمیت زیادی دارد. در یک ابر شبیه چهره، قاعده پنهان و مشخصی وجود ندارد که لازم باشد آن را کشف کنید؛ اما در یک مسئله ماتریسی یا دنباله‌ای، معمولاً باید قاعده‌ای واقعی را شناسایی کنید.
برای بررسی توانایی حل مسائل مبتنی بر تشخیص الگو، آزمون‌هایی طراحی شده‌اند که شناسایی قواعد را در ماتریس‌ها، دنباله‌های بصری و تمرین‌های تمایز دیداری ارزیابی می‌کنند. این آزمون‌ها برای بررسی عملکرد فرد در تشخیص الگو، مناسب‌تر از شمارش تعداد چهره‌هایی هستند که در اشیای روزمره می‌بیند.
تشخیص الگو را در موقعیت‌هایی امتحان کنید که واقعاً قاعده‌ای وجود دارد
پاریدولیا نشان می‌دهد که مغز با چه سرعتی می‌تواند یک برداشت آشنا را بر اطلاعات مبهم تحمیل کند. اما برای ارزیابی توانایی واقعی تشخیص الگو، بهتر است سراغ مسائلی بروید که ساختار مشخصی دارند و می‌توان قاعده آن‌ها را کشف و بررسی کرد.
چگونه یک تجربه شخصی به پژوهش‌های علمی منجر شد؟
افزایش ناگهانی فعالیت‌های پژوهشی در دانشگاه جانز هاپکینز در این زمینه، یک عامل اصلی داشت: پت برنستاین (Pat Bernstein). برنستاین در سال ۲۰۱۴ برای برداشتن یک تومور خوش‌خیم مننژیوم، تحت عمل جراحی مغز در بیمارستان جانز هاپکینز قرار گرفت. پس از آن، ماه‌ها دوران دشوار بهبودی را پشت سر گذاشت.
در این دوره، هنگام پیاده‌روی در مسیری جنگلی نزدیک خانه‌اش مسیری که صدها بار از آن عبور کرده بود برای نخستین بار متوجه درختی در ابتدای مسیر شد که شاخه‌هایش شبیه دو بازوی گشوده به نظر می‌رسیدند. ریشه‌های درخت دیگری در نزدیکی آن نیز شکلی شبیه ماری بلند داشتند که به سمت ادامه مسیر اشاره می‌کرد. او می‌گوید: «انگار مسیر جنگلی از بازگشت من استقبال می‌کرد؛ تجربه‌ای بسیار احساسی بود.
از آن زمان، شروع کردم به شناسایی شکل‌های متفاوتی که طبیعت در درختان، سنگ‌ها و توده‌های گل‌ولای ایجاد می‌کند و از آن‌ها عکس می‌گرفتم. این کار طی ۹ سال بعد به علاقه و اشتیاق اصلی من تبدیل شد.»
این تجربه علاقه او را به ظرفیت‌های درمانی گسترده‌تر پاریدولیا برانگیخت و در نهایت، مسیر تازه‌ای را برای حمایت مالی از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در دانشگاه جانز هاپکینز فراهم کرد.
سوزان مگسامن (Susan Magsamen)، مدیر اجرایی آزمایشگاه بین‌المللی هنر و ذهن در مؤسسه علوم مغز پدرسن، می‌گوید اگرچه دانشمندان علوم اعصاب مدت‌هاست با پاریدولیا آشنا هستند مفهومی که به سال ۱۸۶۶ بازمی‌گردد، اما نام آن تا سال ۱۹۶۲ تعیین نشده بود ــ این پدیده عصبی همچنان به‌خوبی شناخته نشده و پژوهش‌های محدودی درباره آن انجام شده است.
مگسامن می‌گوید: «ما فکر می‌کنیم پاریدولیا ممکن است تمرکز، خلق‌وخو، خلاقیت، تخیل و چابکی در حل مسئله را تقویت کند؛ زیرا باعث می‌شود چیزها را از زاویه‌ای متفاوت ببینیم. این حوزه هنوز در مراحل ابتدایی پژوهش قرار دارد، اما بسیار جذاب است و ظرفیت زیادی برای بررسی این لحظه‌های کوتاهِ ادراک متفاوت وجود دارد.»
سال گذشته، گروه پژوهشی مگسامن مطالعه‌ای برای سنجش میزان آمادگی افراد برای تجربه توهم در گروه‌های مختلف جمعیتی انجام داد. پژوهشگران با استفاده از آزمونی به نام آزمون پاریدولیا مبتنی بر تشخیص سیگنال (Signal Detection Pareidolia Test) که محققان دانشگاه جانز هاپکینز طراحی کرده بودند، دریافتند افرادی که آمادگی بیشتری برای تجربه توهم دارند، معمولاً چهره‌ها را بیشتر تشخیص می‌دهند و پس از مشاهده یک چهره، انتظار دارند که دوباره چهره‌های دیگری ببینند.
این پژوهش شواهد بیشتری ارائه کرد مبنی بر اینکه توانایی افراد در تشخیص الگوها متفاوت است و می‌توان درجات مختلفی از استعداد تجربه پاریدولیا را در نظر گرفت. مگسامن می‌گوید: «یکی از موضوعاتی که می‌خواهیم بررسی کنیم این است که آیا می‌توانیم این توانایی را تقویت کنیم یا به افراد آموزش دهیم که به جست‌وجوی الگوها بپردازند؛ همچنین می‌خواهیم بدانیم این کار چه تأثیری بر خلاقیت آن‌ها به‌طور کلی خواهد داشت.»
بررسی سازوکارهای مغزی پاریدولیا
دانشمندان علوم شناختی، از جمله اِد کانر (Ed Connor)، در حال انجام پژوهش‌های عصب‌زیستی درباره پاریدولیا هستند تا سازوکارهای مغزی دخیل در این پدیده را بهتر درک کنند.
کانر، مدیر مؤسسه ذهن و مغز کریگر، می‌گوید: «به نظر من، مغز به‌گونه‌ای بسیار دقیق برای پردازش اطلاعات مربوط به چهره‌ها سازمان‌دهی شده است؛ به همین دلیل، به‌محض اینکه شکلی حتی تا حدی شبیه چهره ظاهر شود، این سازوکار فعال می‌شود.»
آزمایشگاه کانر آزمایش‌هایی را با استفاده از میمون‌های ماکاک آغاز کرده است. این میمون‌ها یکی از نزدیک‌ترین الگوهای جانوری برای مطالعه فرایندهای شناختی انسان به شمار می‌روند. هدف پژوهشگران، اندازه‌گیری تغییرات فعالیت عصبی مغز در لحظه‌ای است که فرد یا حیوان ناگهان شکلی مبهم را به‌صورت یک چهره تشخیص می‌دهد.
کانر در ادامه توضیح می‌دهد: «برای مطالعه این فرایند، دانشمندان علوم اعصاب به‌دنبال موقعیت‌هایی می‌گردند که در مرز میان دیدن یک چیز و آگاه‌نبودن کامل از آن قرار دارند. چه عامل اضافه‌ای در مغز باعث آن لحظه ناگهانیِ «آهان!» می‌شود؛ لحظه‌ای که فرد چهره را در میان شکل‌های مبهم تشخیص می‌دهد؟ و پس از آن، چه تغییری در فرایند پردازش رخ می‌دهد که باعث می‌شود فرد از آن به بعد، هر بار بلافاصله همان چهره را ببیند؟ به نظر می‌رسد چیزی در حافظه دیداری ما تغییر می‌کند. همان‌طور که دوست من گفت: «دیگر هیچ‌وقت نمی‌توانم آن را نبینم!»»
کاربرد پاریدولیا در توان‌بخشی و بهبود کیفیت زندگی
آنا آگرانویچ (Anna Agranovich) و استیون وگنر (Stephen Wegener)، روانشناسان توان‌بخشی در دانشکده پزشکی، معتقدند پاریدولیا می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی افرادی کمک کند که در حال بهبودی از آسیب‌های جسمی یا بیماری هستند.
وگنر، استاد گروه پزشکی فیزیکی و توان‌بخشی، توضیح می‌دهد که برخی افراد پس از تجربه یک آسیب جدی یا بیماری شدید، کاهش چشمگیری را در کیفیت زندگی و وضعیت خلقی خود تجربه می‌کنند.
بااین‌حال، مطالعات نشان داده‌اند که بعضی افراد پس از تجربه رویدادهای آسیب‌زا، رشد پس از سانحه (Post-Traumatic Growth) را تجربه می‌کنند؛ فرایندی که می‌تواند به شکل‌گیری شیوه‌های تازه‌ای برای اندیشیدن، زندگی‌کردن و ارتباط با جهان منجر شود.
با استفاده از پاریدولیا می‌توان به افراد کمک کرد تا دنیا را از زاویه‌های تازه‌ای ببینند.
در یک کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده که در ماه نوامبر آغاز شد، پاریدولیا را به‌عنوان ابزاری در مداخلات درمانی جدید برای بیماران به کار گرفته‌اند. هدف آن‌ها تقویت انعطاف‌پذیری شناختی در طول فرایند توان‌بخشی و بهبودی است؛ یعنی کمک به افراد برای تغییر زاویه دید، سازگارشدن با شرایط جدید و یافتن راه‌های متفاوت برای مواجهه با مسائل.
آگرانویچ، دانشیار دانشکده پزشکی، می‌گوید پاریدولیا همچنین می‌تواند افراد را به گذراندن زمان بیشتری در طبیعت، مشارکت بیشتر در فعالیت‌های بدنی و تقویت ذهن‌آگاهی و خلاقیت تشویق کند.
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این عوامل می‌توانند با کاهش پریشانی روانی و رنج ناشی از درد و همچنین حمایت از بهبود عملکردهای شناختی، به ارتقای سلامت کلی کمک کنند.
آگرانویچ می‌گوید: «می‌خواهیم از توانایی پاریدولیا به‌عنوان نقطه شروع یا استعاره‌ای استفاده کنیم تا نشان دهیم چگونه می‌توان چیزها را به شیوه‌های متفاوت دید و به توانمندی‌ها و دیدگاه‌های تازه‌ای دست یافت. تجربه پت برنستاین نمونه‌ای از این موضوع است؛ انگار او یک توانایی فوق‌العاده به دست آورده باشد. این تجربه معنای کاملاً تازه‌ای به زندگی او بخشید.»
چرا در اشیا چهره می‌بینیم؟
از دیدگاه روانشناسان تکاملی، پاریدولیا در گذشته مزیتی برای اجداد ما داشته است. آن‌ها معتقدند این توانایی به دلایل زیر به بقای انسان کمک کرده است:
احتمال مراقبت از نوزادانی که چهره‌ها را تشخیص می‌دهند، بیشتر است. کارل سیگن، اخترشناس مشهور، این فرضیه را مطرح می‌کند که: «نوزادانی که یک میلیون سال پیش نمی‌توانستند چهره‌ها را تشخیص دهند، کمتر لبخند دیگران را پاسخ می‌دادند، کمتر می‌توانستند دل والدینشان را به دست آورند و احتمال کمتری داشت که به‌خوبی رشد کنند.» بنابراین، می‌توان گفت این مزیت بقا به انتقال توانایی پاریدولیا از نسلی به نسل دیگر کمک کرده است.
محافظت در برابر شکارچیان: برای اجداد تکاملی ما ایمن‌تر بود که حتی در صورت نبودن چهره، احتمال وجود آن را در نظر بگیرند. کریستوفر فرنچ از انجمن روان‌شناسی بریتانیا در این‌باره می‌گوید: «یک مثال کلاسیک را در نظر بگیرید: مردی در عصر حجر ایستاده، ریشش را می‌خاراند و با خود فکر می‌کند آیا صدای خش‌خش بوته‌ها واقعاً از یک ببر دندان‌خنجری است یا نه.
اگر فرض کنید ببر دندان‌خنجری آنجاست و به‌سرعت فرار کنید، احتمال بقایتان بسیار بیشتر خواهد بود؛ در غیر این صورت، ممکن است خودتان به غذای آن تبدیل شوید.»
چه کسانی بیشتر پاریدولیا را تجربه می‌کنند؟
اغلب این فرضیه مطرح می‌شود که افراد مذهبی‌تر یا کسانی که به پدیده‌های فراطبیعی باور دارند، بیشتر مستعد تجربه پاریدولیا هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که ویژگی‌های روان‌رنجورخویی بیشتری دارند و کسانی که خلق‌وخوی منفی را تجربه می‌کنند، ممکن است بیشتر دچار پاریدولیا شوند.
یکی از توضیح‌های احتمالی این است که این افراد نسبت به خطر حساس‌تر و هشیارتر هستند؛ در نتیجه، احتمال بیشتری دارد چیزی را تشخیص دهند که در واقع وجود ندارد. به نظر می‌رسد زنان نیز بیشتر از مردان در اشیای فاقد چهره، صورت انسان را تشخیص می‌دهند.
این تفاوت ممکن است با توانایی بهتر آن‌ها در تشخیص هیجان‌ها از طریق تفسیر حالت‌های چهره مرتبط باشد. صرف‌نظر از اینکه چه کسی هستید یا چه کاری انجام می‌دهید، ممکن است پاریدولیا را تجربه کنید. لازم نیست از آن بترسید یا تعجب کنید؛ این پدیده می‌تواند بازتابی از سازوکارهای قدیمی مغز برای حفظ بقا باشد.
کاربرد پاریدولیا در روان‌شناسی
برخی روانشناسان از پاریدولیا در ارزیابی‌های روان‌شناختی استفاده می‌کنند. برای مثال، گاهی از آزمون لکه‌های جوهر رورشاخ (Rorschach Inkblot Test) برای بررسی و تفسیر احساسات پنهان احتمالی افراد کمک گرفته می‌شود.
در این آزمون، تصویرهایی با ریختن جوهر روی کاغذ و تا کردن آن از وسط ایجاد می‌شوند. سپس روانشناس از فرد می‌خواهد آنچه را در تصویر می‌بیند، توصیف کند. بر اساس نظریه این آزمون، فرد ممکن است افکار و احساسات درونی خود را به تصویری تصادفی نسبت دهد.
بااین‌حال، این روش و اعتبار تفسیرهای حاصل از آن همواره مورد بحث بوده است و برخی روانشناسان درباره اعتبار علمی آن تردید دارند؛ زیرا تفسیر پاسخ‌ها ممکن است به‌اندازه کافی بر شواهد عینی و قابل‌اندازه‌گیری متکی نباشد.
تغییر بازنمایی چهره‌های خیالی در طول زمان
در مرحله بعد، پژوهشگران از داده‌های MEG برای بررسی چگونگی تغییر بازنمایی چهره‌های خیالی در مغز طی زمان استفاده کردند. تصویر متحرک همراه پژوهش، بازنمایی شماتیکی از نحوه پردازش چهره‌های واقعی، چهره‌های خیالی و اشیای مشابه در مغز را نشان می‌دهد. این نمایش با استفاده از روش «مقیاس‌بندی چندبعدی» تهیه شده است.
هر نقطه رنگی نشان‌دهنده یکی از ۹۶ تصویری است که در آزمایش استفاده شدند. نقاط نزدیک به یکدیگر، تصاویری را نشان می‌دهند که بازنمایی مغزی مشابهی دارند؛ درحالی‌که نقاط دور از هم نشان‌دهنده تصاویری هستند که در مغز به شکل متفاوتی بازنمایی می‌شوند. مراحل اصلی این فرایند عبارت‌اند از:
⏳۰ میلی‌ثانیه: تصویر به مدت ۲۰۰ میلی‌ثانیه به شرکت‌کننده نمایش داده می‌شود.
⏳۱۳۰ میلی‌ثانیه: برخی چهره‌های خیالی از نظر بازنمایی مغزی به اشیای مشابه خود نزدیک‌ترند و برخی دیگر به چهره‌های واقعی شباهت بیشتری دارند.
⏳۱۶۰ میلی‌ثانیه: چهره‌های خیالی بیشترین تمایز را از چهره‌های واقعی و اشیای معمولی پیدا می‌کنند.
⏳۲۶۰ میلی‌ثانیه: بازنمایی مغزی چهره‌های خیالی بیش از هر چیز به بازنمایی اشیا شباهت دارد، نه چهره‌ها.
اگرچه مغز در ابتدا چهره‌های خیالی را بیشتر شبیه چهره‌های واقعی بازنمایی می‌کند تا اشیای معمولی، این بازنمایی در مدت بسیار کوتاهی تغییر می‌کند؛ به‌طوری‌که تنها پس از حدود یک‌چهارم ثانیه، چهره‌های خیالی بیشتر شبیه اشیا پردازش می‌شوند تا چهره‌ها.
پیامدهای تکاملی تشخیص اشتباه الگوها
نکته مهم دیگر، تفاوت میان دو نوع خطای ادراکی است: مثبت کاذب و منفی کاذب.
❗️مثبت کاذب: الگویی را تشخیص می‌دهیم که در واقع وجود ندارد.
❗️منفی کاذب: الگویی وجود دارد، اما ما متوجه آن نمی‌شویم.
به نظر می‌رسد پیامدهای مثبت کاذب، به‌ویژه هنگام تشخیص شکارچیان، معمولاً به‌اندازه پیامدهای منفی کاذب خطرناک نیستند. به بیان دیگر، دیدن یک شیر در جایی که شیری وجود ندارد، به‌ندرت به مرگ منجر می‌شود؛ اما ندیدن شیری که واقعاً در کمین است، ممکن است پیامد مرگباری داشته باشد.
بنابراین، پاریدولیا پدیده‌ای جذاب و سرگرم‌کننده است که می‌توان آن را از جنبه‌های گوناگون بررسی کرد؛ از جمله از دیدگاه روان‌شناختی، رشد فردی، علوم اعصاب و تکامل.
پاریدولیا در زندگی روزمره
حتی اگر عمداً به دنبال پاریدولیا نباشید، احتمالاً بارها آن را تجربه کرده‌اید.
👁️خانه و آشپزخانه: دیدن چهره در پریز برق، تشخیص شکل‌های آشنا در بافت چوب یا تصور کردن موجودات در لکه‌های قهوه ریخته‌شده.
👁️شبکه‌های اجتماعی: هشتگ #ISeeFaces مجموعه‌ای از تصاویر منتشرشده توسط کاربران را در بر می‌گیرد که در آن‌ها چهره‌هایی در اشیا و الگوهای تصادفی دیده می‌شود.
👁️فرهنگ ایموجی‌ها: در دنیای دیجیتال، تمایل ما به انسان‌انگاری اشیا بیشتر به چشم می‌خورد. برای مثال، ممکن است به سبزیجات، شکل‌های آب‌وهوا یا اشیای مختلف، احساسات و ویژگی‌های انسانی نسبت دهیم.
چه زمانی پاریدولیا می‌تواند مشکل‌ساز شود؟
پاریدولیا معمولاً پدیده‌ای بی‌ضرر و حتی سرگرم‌کننده است؛ اما گاهی می‌تواند بر باورهای خرافی یا برداشت‌های نادرست تأثیر بگذارد.
👥افرادی که به دنبال ارواح هستند: برخی افراد تصاویر تار، سایه‌ها یا نویزهای صوتی را به‌عنوان مدرکی برای وجود ارواح تفسیر می‌کنند؛ درحالی‌که این تصاویر یا صداها لزوماً چنین چیزی را ثابت نمی‌کنند.
👥نظریه‌های توطئه: گاهی افراد در تصاویر ماهواره‌ای، عکس‌ها یا داده‌های آماری، ارتباط‌ها و الگوهایی پیدا می‌کنند که ممکن است تصادفی باشند. سپس این ارتباط‌های ظاهری را به‌عنوان شواهدی برای تأیید باورهای خود در نظر می‌گیرند. این موضوع با مفهوم آپوفنیا (Apophenia) ارتباط نزدیکی دارد.
آپوفنیا به تمایل انسان برای تشخیص ارتباط‌ها و الگوهای معنادار در اطلاعات تصادفی گفته می‌شود. این ویژگی می‌تواند به خلاقیت کمک کند، اما گاهی نیز باعث نتیجه‌گیری‌های نادرست می‌شود. البته دیدن چهره در اشیا به‌تنهایی نشانه اختلال روانی یا داشتن باورهای غیرمنطقی نیست؛ مسئله مهم، نحوه تفسیر این تجربه‌ها و میزان اطمینان فرد به برداشت خود است.
کاربردهای احتمالی پاریدولیا در علم و درمان
پژوهش‌های امروزی در حال بررسی پیامدهای گسترده‌تر پاریدولیا هستند؛ به‌ویژه کاربردهای احتمالی آن در توان‌بخشی، بهبود سلامت روان، تقویت خلاقیت و تشخیص اختلالات عصبی. برای مثال، توهم‌های دیداری یکی از ویژگی‌های شاخص برخی بیماری‌ها، از جمله زوال عقل با اجسام لویی، هستند.
پژوهشگران در حال بررسی این موضوع‌اند که آیا می‌توان از آزمون‌های پاریدولیا برای کمک به شناسایی زودهنگام چنین بیماری‌هایی استفاده کرد. پژوهش‌های عصب‌زیستی نیز با هدف شناسایی سازوکارهای مغزی پشت این تجربه‌ها ادامه دارند.
دانشمندان بررسی می‌کنند که فعالیت عصبی مغز در لحظه تشخیص ناگهانی یک الگوی معنادار چگونه تغییر می‌کند؛ همان لحظه‌ای که یک محرک مبهم ناگهان شکل مشخصی پیدا می‌کند و فرد با خود می‌گوید: «آهان، فهمیدم!» این یافته‌ها همچنین ممکن است به درک بهتر تأثیر چنین ادراک‌هایی بر حافظه دیداری کمک کنند؛ زیرا وقتی الگویی را در یک تصویر تشخیص می‌دهیم، اغلب دیگر نمی‌توانیم آن را نادیده بگیریم یا به حالت اولیه بازگردیم.
سخن آخر
واکنش اشتباه مغز به چهره‌های خیالی، به نواحی قشری اختصاصی تشخیص چهره محدود است و مدت بسیار کوتاهی ادامه دارد.
اگرچه مغز در ابتدا چهره‌های خیالی را بیشتر شبیه چهره‌های واقعی بازنمایی می‌کند، این فرایند در کمتر از یک‌چهارم ثانیه تغییر می‌کند و بازنمایی آن‌ها به اشیای معمولی شباهت بیشتری پیدا می‌کند.
چهره‌های خیالی در مغز انسان، در مقایسه با چهره‌های واقعی و اشیای معمولی، الگوی بازنمایی منحصربه‌فردی دارند.
سیستم بینایی انسان برای تشخیص سریع ساختارهای شبیه چهره، حتی در شکل‌های مبهم، بهینه شده است. این ویژگی از نظر تکاملی سازگارانه محسوب می‌شود؛ زیرا تشخیص اشتباه یک چهره معمولاً هزینه کمتری نسبت به تشخیص‌ندادن یک چهره واقعی دارد.
