درماندگی آموخته شده و تله باورهای محدودکننده
درماندگی آموخته شده حالتی روانشناختی است که فرد در اثر تجربه شکستهای مکرر، باور میکند توانایی تغییر شرایط را ندارد. این احساس میتواند به کاهش انگیزه، ناامیدی و انفعال منجر شود و بر سلامت روان و عملکرد روزمره تأثیر بگذارد.
درماندگی آموخته شده و تله باورهای محدودکننده
روانشناسان، مارتین ای. پی. سلیگمن (Martin E. P. Seligman) و استیون اف. مایر (Steven F. Maier)، نخستین بار در سال ۱۹۶۷ پدیده درماندگی آموخته شده را کشف کردند و مقالهای با عنوان «ناتوانی در فرار از شوک آسیبزا» (Failure to Escape Traumatic Shock) در مجله Journal of Experimental Psychology منتشر کردند.
درماندگی آموخته شده زمانی شکل میگیرد که مواجهه مکرر با پیامدهای منفی باعث شود فرد دیگر واکنش مؤثری نشان ندهد و احساس کند هیچ کنترلی بر محیط اطراف خود ندارد. بهطور مشخص، این نظریه میتواند توضیح دهد که چرا برخی افراد در برابر افسردگی آسیبپذیرتر هستند یا چرا قربانیان آزار و خشونت در روابط آسیبزا باقی میمانند؛ بهویژه زمانی که نحوه تفسیر و نسبت دادن این پیامدهای منفی از سوی افراد بررسی شود.
مغز خود را با انتظار شکست و ناکامی سازگار میکند. هنگامی که فرد بارها در معرض استرسهای کنترلناپذیر قرار میگیرد، الگوی فعالیت بخشهایی از مغز مانند هسته رافه پشتی (Dorsal Raphe Nucleus)، قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex) و هیپوکامپ (Hippocampus) تغییر میکند. مسیرهای سروتونین، تنظیم هورمون کورتیزول و تغییرات انعطافپذیری عصبی (Neural Plasticity) نیز در این فرایند نقش دارند. این یافتهها حاصل چندین دهه پژوهش روی حیوانات و انسانهاست.
همچنین شما میتوانید از مشاوران رابینیا به صورت آنلاین وقت مشاوره دریافت نمایید.
وقتی فرد درماندگی را میآموزد، فعالیت مدارهای مغزی مرتبط با احساس کنترل بر شرایط (Perceived Control) تضعیف میشود. در نتیجه، تشخیص رابطه علت و معلولی میان رویدادهای زندگی برای او دشوارتر خواهد شد. در کشور هند نیز، ساختارهای سلسلهمراتبی اجتماعی و محدودیتهای طبقاتی و اقتصادی از عواملی هستند که به بسیاری از افراد این پیام را منتقل میکنند که «صدای چندانی ندارند». چنین شرایطی میتواند تغییرات عصبی مرتبط با درماندگی را تقویت کند و انتظارات فرهنگی مبتنی بر انفعال را افزایش دهد.
برخی پژوهشها نشان میدهند افرادی که در معرض استرسهای کنترلناپذیر قرار گرفتهاند، حتی اگر بعداً بتوانند شرایط را کنترل کنند، ممکن است برای انجام این کار اقدامی نکنند؛ زیرا شرطیشدن قبلی مغز به درماندگی، رفتار آنها را سرکوب میکند.
درماندگی آموخته شده اغلب در نتیجه تجربههای دوران کودکی شکل میگیرد. وقتی کودکان به کمک نیاز دارند، اما از سوی اطرافیان یا محیط زندگی خود حمایتی دریافت نمیکنند، ممکن است به این باور برسند که هیچچیز نمیتواند شرایطشان را تغییر دهد. تکرار این تجربهها میتواند باعث شود در بزرگسالی نیز احساس کنند برای تغییر مشکلاتشان هیچ کاری از دستشان برنمیآید. این مسئله بهویژه در خانوادههایی که کودک در آنها با آزار یا غفلت والدین مواجه است، احتمال بیشتری دارد.
مشکلات تحصیلی نیز میتوانند به شکلگیری احساس درماندگی آموخته شده منجر شوند. دانشآموزانی که برای موفقیت تلاش میکنند، اما نتیجه مطلوبی نمیگیرند، ممکن است احساس کنند تلاشهایشان هیچ تأثیری ندارد و کنترلی بر عملکرد خود ندارند. در نهایت، ممکن است علاقه خود را از دست بدهند و مطالعه آن درس را بهطور کامل کنار بگذارند.

تاریخچه و شکلگیری نظریه درماندگی آموخته شده
در سال ۱۹۶۷، سلیگمن و مایر آزمایشی انجام دادند که در آن دو گروه از سگها درون جعبههایی قرار گرفتند که به آنها شوک الکتریکی وارد میشد. سگهای گروه اول میتوانستند با فشار دادن بینی خود به یک دکمه، درد ناشی از شوک را متوقف کنند؛ اما سگهای گروه دوم چنین امکانی نداشتند.
در مرحله دوم آزمایش، همه سگها میتوانستند از شوک الکتریکی فرار کنند. برای این کار کافی بود از روی مانعی که دو محفظه را از یکدیگر جدا میکرد، بپرند. بااینحال، روانشناسان مشاهده کردند سگهایی که در مرحله اول به دکمه دسترسی نداشتند، برای فرار از شوک تلاشی نمیکردند؛ درحالیکه سگهایی که قبلاً با فشار دادن دکمه میتوانستند شوک را متوقف کنند، خیلی زود پریدن از روی مانع را یاد گرفتند. بر اساس این آزمایش، سه پیامد اصلی شناسایی شد:
تأخیر در آغاز پاسخ (Response Initiation): حیواناتی که به دریافت شوک عادت کرده بودند، برای شروع واکنشی که میتوانست شوک را متوقف کند، کندتر عمل میکردند یا اصلاً واکنشی نشان نمیدادند.
تأخیر در یادگیری (Delayed Learning): یادگیری این موضوع که رفتار و اقدامات حیوان میتواند شرایط آسیبزا را کنترل کند، با کندی بیشتری صورت میگرفت.
استرس عاطفی (Emotional Stress): زمانی که حیوان کنترلی بر شرایط آسیبزا نداشت، شدت استرس افزایش پیدا میکرد.
این آزمایش از الگوی کلی پژوهش اولیه پیروی میکرد، با این تفاوت که بهجای شوک الکتریکی از صدای بلند و آزاردهنده استفاده شد. نتایج این آزمایش شباهت چشمگیری به پژوهش قبلی داشت. دانشجویانی که در مرحله اول نمیتوانستند با فشردن دکمه از صدای آزاردهنده فرار کنند، در مرحله دوم نیز برای متوقف کردن آن اقدامی نکردند و منفعلانه به صدا گوش دادند. در مقابل، دانشجویانی که امکان متوقف کردن صدا را داشتند، خیلی زود یاد گرفتند چگونه از آن رهایی پیدا کنند.
تستیه که روانشناسان تأییدش کردن یه تست علمی و دقیق! همین حالا روی لینک تست طرحواره رایگان فرم کوتاه (تله های زندگی) کلیک کن و انجامش بده!
پس از یافتههای آزمایش هیروتو، نسخه بازنگریشدهای از نظریه درماندگی آموخته شده در مقالهای با عنوان «درماندگی آموخته شده در انسانها: نقد و بازنگری» (Learned Helplessness in Humans: Critique and Reformation) در سال ۱۹۷۸ منتشر شد. نویسندگان این مقاله به کاستیهای نظریه اولیه پرداختند و تلاش کردند مفاهیم آن را بیشتر با ویژگیهای تجربه انسانی مرتبط کنند.

مؤلفههای نظریه درماندگی آموخته شده
ایده اصلی نظریه سلیگمن و مایر بر این موضوع تمرکز دارد که مواجهه مکرر با پیامدهای ناخوشایند و آزاردهنده میتواند باعث شود موجود زنده دیگر برای تغییر شرایط محیطی خود از هیچ راهکاری استفاده نکند.
تداوم احساس نداشتن کنترل بر محیط، به کاهش انگیزه منجر میشود و احتمال تلاشهای بعدی فرد برای حل مسئله را نیز کاهش میدهد.
در نظریه سال ۱۹۷۸، مؤلفه جدیدی به نام اسناددهی (Attribution) مطرح شد. این مؤلفه میتواند بر میزان فراگیری و پایداری احساس درماندگی در موقعیتهای جدید تأثیر بگذارد و در ادامه، عزتنفس فرد را هنگام مواجهه با چنین شرایطی تحت تأثیر قرار دهد. هنگامی که یک پیامد ناخوشایند رخ میدهد، ممکن است دو وضعیت در شکلگیری آن نقش داشته باشند:
فرد نمیتواند پیامد اتفاق را کنترل کند و معتقد است هیچ شخص دیگری نیز قادر به کنترل آن نیست.
فرد تصور میکند خودش مهارتها و تواناییهای لازم برای کنترل پیامد اتفاق را ندارد.
این تمایز، تفاوت میان درماندگی همگانی (Universal Helplessness) و درماندگی شخصی (Personal Helplessness) را مشخص میکند.
بنابراین، اگر فرد به این نتیجه برسد که دیگران توانستهاند برای یک مشکل راهحل پیدا کنند، اما خودش از انجام این کار ناتوان بوده است، با درماندگی شخصی روبهرو هستیم. در مقابل، اگر فرد معتقد باشد نتیجه یک موقعیت مستقل از واکنش و اقدامات او بوده است، این وضعیت درماندگی همگانی محسوب میشود.
بُعد دیگری از این نظریه به میزان فراگیری پیامدهای کنترلناپذیر مربوط میشود. این بُعد به دو شکل فراگیر (Global) و اختصاصی (Specific) تقسیم میشود.
برخلاف درماندگی شخصی و همگانی که دو وضعیت متمایز هستند، درماندگی فراگیر و اختصاصی دو سر یک پیوستار محسوب میشوند.
اصطلاح فراگیر به شرایطی اشاره دارد که احساس درماندگی بر طیف گستردهای از موقعیتهای زندگی تأثیر میگذارد؛ درحالیکه درماندگی اختصاصی تنها در مجموعه مشخصی از موقعیتها بروز پیدا میکند.
مدتزمان احساس درماندگی نیز به دو دسته تقسیم میشود:
طولانیمدت و تکرارشونده (مزمن): احساس درماندگی برای مدت طولانی باقی میماند یا بارها تکرار میشود.
کوتاهمدت و غیرتکرارشونده (گذرا): احساس درماندگی موقتی است و دوباره تکرار نمیشود.
آخرین بُعدی که سلیگمن برای درماندگی مطرح میکند، به پایداری نقص یا ناتوانی (Stability of the Deficit) مربوط است. درماندگی پایدار، طولانیمدت است؛ درحالیکه درماندگی ناپایدار، مدت کوتاهی ادامه پیدا میکند.
ترکیب این ابعاد مختلف، شدت و مدتزمانهای متفاوتی از درماندگی را ایجاد میکند. آسیبزاترین شکلهای درماندگی معمولاً به عوامل پایدار مربوط میشوند. برای مثال، اگر فرد احساس کند از هوش یا توانایی لازم برای انجام کاری برخوردار نیست، ممکن است این احساس درماندگی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند؛ زیرا تصور میکند نمیتواند این ویژگی را در خودش تغییر دهد.
هنگامی که اسناددهی درونی با عوامل پایدار همراه شود، احتمال بروز مشکلات مربوط به عزتنفس نیز افزایش پیدا میکند.
بااینحال، شدیدترین حالت زمانی رخ میدهد که فرد همزمان از اسناددهی درونی، پایدار و فراگیر استفاده کند. در چنین شرایطی، فرد نهتنها خودش را مسئول درماندگی میداند، بلکه تصور میکند عامل ایجادکننده این وضعیت تغییرناپذیر است و در موقعیتهای مختلف زندگی نیز بر او تأثیر میگذارد.
نکته مهم این است که اگرچه نوع اسناددهی میتواند احتمال تکرار یک پیامد را پیشبینی کند، این انتظار فرد از موقعیت است که تعیین میکند احساس درماندگی با چه میزان تکراری رخ دهد.
اگر فرد احساس کند واقعاً توانایی انجام کار را دارد و انتظار داشته باشد شرایط به نتیجه مثبتی ختم شود، احتمال تجربه درماندگی در او کمتر خواهد بود. در مقابل، فردی که با انتظارات منفی وارد یک موقعیت میشود، بیشتر در معرض احساس درماندگی قرار میگیرد.
با وجود این تفاوتها، در تمام موارد میتوان روند مشخصی را ترسیم کرد که نشان میدهد چگونه فرد بهتدریج وارد الگوی ذهنی درماندگی میشود.
این روند زمانی آغاز میشود که فرد دیگر میان اقدامات خود و نتیجه مطلوب ارتباطی نمیبیند. سپس بر اساس همین نبود ارتباط، به این نتیجه میرسد که تلاشهایش تأثیری بر پیامدها ندارند. در ادامه، انتظار پیدا میکند که در آینده نیز با همان نتایج ناخوشایند روبهرو شود. این انتظار باعث میشود از انجام واکنشهایی که ممکن است شرایط را تغییر دهند، خودداری کند.

درماندگی آموخته شده چیست؟
درماندگی آموخته شده (Learned Helplessness) به وضعیتی روانشناختی گفته میشود که در آن فرد، در پی مواجهه مداوم با پیامدهای منفی، باور خود را به توانایی دستیابی به نتایج مثبت در آینده از دست میدهد. این وضعیت زمانی شکل میگیرد که فرد تصور میکند نمیتواند شرایط موجود را کنترل کند، تغییر دهد یا بر آن تأثیر بگذارد.
درماندگی آموخته شده میتواند پیامدهای منفی مانند اضطراب، افسردگی و کاهش انگیزه را به دنبال داشته باشد. شناسایی این وضعیت و ایجاد الگوهای فکری مثبت، از گامهای مهم برای مقابله با آن هستند.
درماندگی آموخته شده را میتوان با مداخلات روانشناختی مانند رواندرمانی و مشاوره درمان کرد. افراد با یادگیری تفکر مثبت، تقویت اعتمادبهنفس و استفاده از تکنیکهای مدیریت استرس میتوانند باورهای منفی خود را تغییر دهند و با این وضعیت مقابله کنند.
درماندگی آموخته شده چه ارتباطی با افسردگی دارد؟
تصور میشود درماندگی آموخته شده در بروز افسردگی و همچنین اضطراب نقش داشته باشد. پژوهشها ارتباط این پدیده را با شروع، شدت و تداوم اختلالاتی مانند اختلال افسردگی اساسی (Major Depressive Disorder یا MDD) نشان دادهاند.
این ارتباط قابل درک است؛ زیرا احساس ناتوانی در کنترل موقعیتهای منفی زندگی میتواند فرد را دچار ناامیدی کند. همچنین، آگاهی از اینکه در برابر شرایط دشوار احساس درماندگی میکند، ممکن است انگیزه او را کاهش دهد و باعث شود احساس ضعف و بیحوصلگی داشته باشد.
درماندگی دو نوع دارد که هر دو میتوانند به افسردگی منجر شوند.
درماندگی همگانی (Universal Helplessness)
در این حالت، فرد شرایط را آنقدر نامطلوب میبیند که باور دارد هیچ اقدامی نمیتواند آن را بهتر کند. برای مثال، به همین دلیل است که بسیاری از افراد در انتخابات رأی نمیدهند؛ زیرا تصور میکنند صرفنظر از اینکه چه اقدامی انجام دهند، نتیجه منفی خواهد بود و آنها هیچ کنترلی بر آن ندارند.
درماندگی شخصی (Personal Helplessness)
در این حالت، فرد باور دارد که خودش نمیتواند شرایط را بهبود ببخشد، اما میپذیرد که ممکن است شخص دیگری در همان موقعیت بتواند این کار را انجام دهد. افرادی که درماندگی شخصی را تجربه میکنند، معمولاً عزتنفس پایینتری دارند و تصور میکنند دیگران میتوانند مشکلاتی را حل کنند که خودشان از حل آنها ناتوان هستند.
آیا میدانستید برخی افراد از مصرف دارو برای درمان افسردگی خودداری میکنند؟ دلیل این رفتار آن است که باور دارند هیچکاری نمیتواند احساسات و وضعیت روانی آنها را تغییر دهد. این موضوع نمونهای از بروز درماندگی آموخته شده در افراد مبتلا به افسردگی است.

درماندگی آموخته شده چگونه شکل میگیرد؟
درماندگی آموخته شده یک وضعیت روانشناختی است که در شرایط خاصی در فرد شکل میگیرد. این وضعیت معمولاً حاصل ترکیبی از چند عامل مختلف است. در ادامه، مهمترین عواملی که میتوانند در ایجاد درماندگی آموخته شده نقش داشته باشند، معرفی شدهاند:
تجربه شکستهای مکرر: زمانی که فرد بارها با شکست مواجه میشود و برای دستیابی به اهداف خود با مشکل روبهرو است، ممکن است درماندگی آموخته شده در او شکل بگیرد. این شکستها میتوانند باور فرد به تواناییهای خودش را تضعیف کنند.
استرس کنترلناپذیر: قرار گرفتن طولانیمدت در شرایط استرسزا و پرفشار میتواند توانایی فرد برای مقابله با استرس را تحت تأثیر قرار دهد و باعث شود احساس درماندگی کند.
تجربههای یادگیری منفی: مواجهه با الگوهای رفتاری منفی یا تأثیرات نامطلوب محیطی میتواند به شکلگیری درماندگی آموخته شده منجر شود. تجربههای منفی، بهویژه در دوران کودکی، ممکن است زمینهساز این وضعیت باشند.
نبود نگرش خوشبینانه: زمانی که فرد رویدادها و پیامدهای زندگی را به شکلی منفی تفسیر میکند، احتمال شکلگیری درماندگی آموخته شده افزایش مییابد. نداشتن تفکر مثبت میتواند در ایجاد این وضعیت نقش داشته باشد.
نبود حمایت: اگر فرد از حمایت عاطفی یا اجتماعی کافی برخوردار نباشد، احتمال بروز درماندگی آموخته شده در او بیشتر میشود. برخورداری از یک شبکه حمایتی میتواند به فرد کمک کند تا با تجربههای منفی زندگی بهتر مقابله کند.

نشانههای درماندگی آموخته شده چیست؟
درماندگی آموخته شده میتواند با نشانههای رفتاری و هیجانی مشخصی بروز پیدا کند. این نشانهها ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشند، اما رایجترین آنها عبارتاند از:
از دست دادن انگیزه: افراد مبتلا به درماندگی آموخته شده معمولاً انگیزه خود را از دست میدهند و امیدشان به دستیابی به نتایج مثبت در آینده کاهش پیدا میکند.
عزتنفس پایین: احساس بیارزشی و گفتوگوی درونی منفی میتواند به مشکلات مربوط به عزتنفس منجر شود. در این شرایط، فرد خود را بهشدت مورد انتقاد قرار میدهد.
اضطراب: درماندگی آموخته شده میتواند به بروز نشانههای اضطراب و اختلالات اضطرابی منجر شود. فرد دائماً انتظار دارد در آینده اتفاقات منفی رخ دهند.
افسردگی: تداوم درماندگی آموخته شده میتواند نشانههای افسردگی را برانگیزد. فرد ممکن است احساس ناامیدی، ناراحتی و کمبود انرژی داشته باشد.
ترس از شکست: افرادی که درماندگی آموخته شده را تجربه میکنند، ممکن است از این بترسند که تلاشهای آینده آنها نیز به شکست منجر شود. به همین دلیل، از شروع فعالیتها و تجربههای جدید اجتناب میکنند.
انزوای اجتماعی: درماندگی آموخته شده میتواند بر روابط اجتماعی فرد تأثیر منفی بگذارد و به انزوای اجتماعی منجر شود.
نشانههای جسمانی: استرس و اضطراب همراه با درماندگی آموخته شده میتوانند نشانههای جسمانی ایجاد کنند. سردرد، اختلالات خواب و مشکلات گوارشی از جمله این نشانهها هستند.
نمونههایی از درماندگی آموخته شده
نمونه درماندگی آموخته شده در حیوانات: نخستین نمونههای پژوهشی درباره درماندگی آموخته شده از آزمایشهایی به دست آمدهاند که روی حیوانات انجام شدهاند. برای مثال، دو پژوهش مهم در این زمینه نشان دادند که سگها در مواجهه با شوک الکتریکی اجتنابناپذیر، ممکن است دچار درماندگی آموخته شده شوند.
در یکی از این مطالعات، روانشناسان هر سگ را بهصورت جداگانه داخل یک مهارکننده لاستیکی قرار دادند. سگها در فاصلههای زمانی نامنظم، از ناحیه پاهای عقبی دچار شوک الکتریکی میشدند. گروهی از سگها میتوانستند با فشار دادن سر خود به صفحهای در نزدیکیشان، شوکها را متوقف کنند؛ اما گروه دیگر هیچ راهی برای متوقف کردن شوکها نداشتند و مجبور بودند درحالیکه درد میکشیدند، منتظر بمانند تا شوکها خودبهخود قطع شوند.
در مرحله بعد، هر دو گروه از سگها را داخل محفظهای به نام «جعبه شاتل» (Shuttle Box) قرار دادند. این محفظه قفسی با دو بخش بود که بهوسیله یک مانع کوتاه تا حدی از یکدیگر جدا شده بودند. پس از خاموش شدن چراغهای محفظه، کف قفس برقدار میشد و هر بار که سگ با آن تماس پیدا میکرد، شوک الکتریکی دردناکی دریافت میکرد. اگر سگ برای فرار از شوک از روی مانع کوتاه به بخش دیگر قفس میپرید، شوک بلافاصله متوقف میشد. دو گروه از سگها در برابر این شرایط دردناک واکنشهای متفاوتی نشان دادند:
– سگهای گروه اول که در مرحله قبلی یاد گرفته بودند میتوانند هنگام قرار گرفتن در مهارکننده، شوک الکتریکی را متوقف کنند، خیلی زود متوجه شدند که با پریدن از روی مانع میتوانند شوکها را متوقف کنند. نتایج مشابهی نیز در گروه سومی از سگها مشاهده شد که بدون هیچ آموزش قبلی در مهارکننده، مستقیماً وارد جعبه شاتل شده بودند.
– سگهای گروه دوم که در مرحله قبلی یاد گرفته بودند نمیتوانند شوکهای الکتریکی را متوقف کنند، در بیشتر موارد حتی برای فرار از شوکهای جعبه شاتل نیز تلاشی نکردند. در عوض، بیشتر آنها منفعلانه روی کف قفس دراز میکشیدند و منتظر میماندند تا درد پایان یابد.
این واکنش حتی زمانی که چند روز از آزمایش اولیه گذشته بود نیز مشاهده شد. در مجموع، این آزمایش نشان میدهد فردی که تجربه میکند نمیتواند بر نتیجه یک رویداد تأثیر بگذارد، ممکن است به درماندگی آموخته شده دچار شود و بعدها تصور کند که در موقعیتهای دیگر نیز هیچ کنترلی بر نتیجه اتفاقات ندارد.
نکته: همانطور که مشاهده میکنید، آزمایشهای مربوط به درماندگی آموخته شده روی حیوانات میتوانستند بسیار بیرحمانه باشند. نظریهها و روشهای بهکاررفته در این آزمایشها، مبنای برخی روشهای بحثبرانگیز آموزش حیوانات قرار گرفتند و حتی در شکلگیری بعضی از شیوههای شکنجه الهامبخش بودند. این آزمایشها در این مقاله مطرح شدهاند؛ زیرا برای درک درماندگی آموخته شده اهمیت اساسی دارند و نادیده گرفتن آنها به معنای انکار وقوع چنین اتفاقاتی است.
نمونههایی از درماندگی آموخته شده در انسانها: نمونههای زیادی وجود دارد که نشان میدهند درماندگی آموخته شده چگونه میتواند در شرایط طبیعی زندگی بر افراد تأثیر بگذارد. برای مثال:
– دانشآموزان دارای اختلالات یادگیری: این دانشآموزان اغلب دچار درماندگی آموخته شده میشوند؛ زیرا بسیاری از آنها احساس میکنند توانایی بهبود عملکرد تحصیلی خود را ندارند.
– خانواده بیماران بستری در بیمارستان: اعضای خانواده این بیماران ممکن است به دلیل ناتوانی در بهبود وضعیت عزیزانشان، احساس درماندگی کنند.
– افراد مبتلا به بیماریهای مزمن: افرادی که از بیماریهایی مانند آرتریت، لوپوس و اماس رنج میبرند، ممکن است به دلیل ناتوانی در انجام اقداماتی که به درمان بیماریشان منجر شود، دچار درماندگی آموخته شده شوند.
در مجموع، این نمونهها نشان میدهند که درماندگی آموخته شده میتواند در زندگی روزمره افراد و در شرایط مختلف شکل بگیرد.
توجه داشته باشید که در چنین شرایطی، درماندگی آموخته شده ممکن است فقط به همان حوزهای محدود بماند که در ابتدا در آن شکل گرفته است یا بر سایر جنبههای زندگی نیز تأثیر بگذارد. برای مثال، فردی که در زمینه تحصیل دچار درماندگی آموخته شده شده است، ممکن است در سایر جنبههای زندگی مشکلی نداشته باشد؛ اما احتمال دارد همین احساس درماندگی را در زمینههایی مانند ورزش و روابط شخصی نیز تجربه کند.
نکته: شواهد مربوط به درماندگی در انسانها در محیطهای آزمایشگاهی نیز وجود دارد. برای مثال، در برخی آزمایشها واکنش افراد به صداهای بلند بررسی شده است. یکی از واکنشهای رایج افرادی که در این آزمایشها دچار درماندگی آموخته شده میشوند، این است: «هیچچیزی جواب نداد؛ پس چرا باید تلاش کنم؟»

چه افرادی درماندگی آموخته شده را تجربه میکنند؟
درماندگی آموخته شده ممکن است در افراد با هر سن و جنسیتی مشاهده شود و در جنبههای مختلف زندگی تأثیرات متفاوتی داشته باشد. برخی از افراد و موقعیتهایی که احتمال بروز این وضعیت در آنها بیشتر است، عبارتاند از:
کودکان و نوجوانانی که با مشکلاتی مانند شکست تحصیلی، دشواریهای درسی، استرس امتحان و مشکلات خانوادگی مواجه هستند.
بزرگسالانی که شکست شغلی، بیکاری، مشکلات مالی یا مسائل مربوط به روابط عاطفی را تجربه میکنند.
افرادی که با مشکلات سلامت روان مانند افسردگی یا اختلالات اضطرابی مواجه هستند.
افرادی که تجربههای آسیبزا داشتهاند و بهطور مداوم در نتیجه این تجربهها با پیامدهای منفی روبهرو میشوند.
افرادی که دائماً نتایج و پیامدهای منفی را تجربه میکنند و در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به این وضعیت قرار دارند.
افرادی که از حمایت اجتماعی کافی برخوردار نیستند و ممکن است نشانههای درماندگی آموخته شده را نشان دهند. حمایت اجتماعی یکی از عوامل مهم در مقابله با این وضعیت است.
درماندگی عینی در برابر درماندگی ذهنی
برای درک مفهوم درماندگی آموخته شده، شناخت تفاوت میان دو نوع درماندگی مفید است:
درماندگی عینی (Objective Helplessness): وضعیتی که در آن فرد واقعاً هیچ کاری برای تأثیرگذاری بر نتیجه یک موقعیت نمیتواند انجام دهد.
درماندگی ذهنی (Subjective Helplessness): حالتی ذهنی که در آن فرد باور دارد هیچ کاری برای تغییر نتیجه یک موقعیت از دستش برنمیآید.
پژوهشهای مربوط به درماندگی آموخته شده عمدتاً بر موقعیتهایی تمرکز دارند که در آنها افراد پس از تجربه درماندگی عینی، به درماندگی ذهنی دچار میشوند. این باور ممکن است به موقعیتهای دیگری نیز تعمیم پیدا کند؛ حتی زمانی که فرد در واقع درمانده نیست و توانایی تأثیرگذاری بر شرایط را دارد.
پیامدهای منفی درماندگی آموخته شده
همانطور که اشاره شد، درماندگی آموخته شده با این باور همراه است که فرد نمیتواند بر نتیجه موقعیتهایی که در آنها قرار دارد تأثیر بگذارد. این طرز فکر مشکلات زیادی ایجاد میکند و میتواند از جنبههای مختلف بر زندگی افراد تأثیر منفی بگذارد. برای مثال:
– درماندگی آموخته شده مانع استفاده از راهبردهای فعال مقابلهای میشود و باعث میشود افراد در برابر شرایط دشوار به رفتارهای ناسازگارانهای مانند اهمالکاری، انکار یا اجتناب روی بیاورند.
– در میان دانشآموزان، احساس درماندگی با اهمالکاری بیشتر، افت عملکرد تحصیلی، نارضایتی بیشتر و عزتنفس پایینتر ارتباط دارد.
– درماندگی آموخته شده خطر ابتلا به مشکلات مختلف جسمانی را افزایش میدهد و احتمال سوءمصرف مواد را نیز بیشتر میکند.
– در بیماران، احساس درماندگی میتواند روند بهبودی را تحت تأثیر منفی قرار دهد.
علاوه بر این، پژوهشها ارتباط معناداری میان درماندگی آموخته شده و مشکلات مختلف سلامت روان، بهویژه افسردگی، نشان دادهاند. این ارتباط هم در انسانها و هم در حیوانات مشاهده شده است. درماندگی آموخته شده در حیوانات نیز میتواند رفتارهای ترسآلود و اضطرابی مختلفی ایجاد کند که با اختلالات روانی ارتباط دارند.
نکته قابلتوجه این است که طبق نتایج یک مقاله مروری، آزمایشهای مربوط به درماندگی آموخته شده در انسانها و حیوانات، علائمی مشابه نشانههای افسردگی ایجاد میکنند؛ از جمله:
از دست دادن علاقه و انگیزه
غمگینی
احساس بیارزشی
ناتوانی در تصمیمگیری
ضعف در تمرکز
خستگی
مشکلات خواب
مشکلات روانیحرکتی
نکته: ارتباط میان افسردگی و درماندگی آموخته شده دوطرفه است. از یک سو، درماندگی آموخته شده میتواند به بروز علائم افسردگی منجر شود و از سوی دیگر، افراد افسرده نیز معمولاً بیشتر رفتارهایی از خود نشان میدهند که ریشه در درماندگی آموخته شده دارند.
درمان درماندگی آموخته شده
درمان درماندگی آموخته شده بر تغییر الگوهای فکری منفی فرد و بازسازی باور او به امکان دستیابی به نتایج مثبت در آینده تمرکز دارد. در ادامه، روشهایی که معمولاً برای درمان این وضعیت استفاده میشوند، معرفی شدهاند:
درمان شناختیرفتاری (CBT): درمان شناختیرفتاری یکی از رایجترین روشها برای درمان درماندگی آموخته شده است. این روش با هدف شناسایی، بررسی و تغییر الگوهای فکری منفی به کار میرود. در این فرایند، فرد یاد میگیرد باورهای منفی خود را به چالش بکشد و آنها را با افکار سالمتر و مثبتتر جایگزین کند.
گفتوگوی درونی مثبت: فرد میتواند با تمرین گفتوگوی درونی مثبت، الگوهای فکری منفی خود را تغییر دهد. عادت به استفاده از جملات مثبت درباره خود میتواند به تقویت عزتنفس کمک کند.
مهارتهای حل مسئله: فرد با تقویت مهارتهای حل مسئله میتواند یاد بگیرد با مشکلاتی که با آنها مواجه میشود، مؤثرتر برخورد کند. این مهارتها به او کمک میکنند در برابر پیامدهای منفی احتمالی آینده، احساس آمادگی و اطمینان بیشتری داشته باشد.
ایجاد شبکههای حمایتی: حمایت اجتماعی نقش مهمی در مقابله با درماندگی آموخته شده دارد. فرد میتواند از طریق خانواده، دوستان یا گروههای حمایتی تخصصی از حمایت دیگران بهرهمند شود.
مدیریت زمان: تقویت مهارتهای مدیریت زمان میتواند دستیابی به اهداف را برای فرد آسانتر کند. برنامهریزی منظم و تعیین اهداف مشخص، اعتماد فرد به تواناییهای خودش را افزایش میدهد.
ایجاد تجربههای مثبت: فرد میتواند تشویق شود تا با برداشتن گامهای کوچک، تجربههای مثبت را در زندگی خود افزایش دهد. این تجربهها با تقویت عزتنفس میتوانند به کاهش درماندگی آموخته شده کمک کنند.
کمک تخصصی: اگر درماندگی آموخته شده به مشکلی جدی تبدیل شود یا با مشکلات دیگری همراه باشد، دریافت کمک از روانشناس یا رواندرمانگر اهمیت دارد. متخصصان میتوانند راهکارهای مناسبی برای مقابله با این وضعیت در اختیار فرد قرار دهند.

راههای پیشگیری از درماندگی آموخته شده چیست؟
برای پیشگیری از درماندگی آموخته شده یا کاهش احتمال بروز آن، میتوان از راهکارها و روشهای زیر استفاده کرد:
افزایش آگاهی: در قدم اول، شناخت مفهوم درماندگی آموخته شده و آگاهی از نحوه شکلگیری آن اهمیت دارد. این شناخت به فرد کمک میکند نشانههای این وضعیت را زودتر تشخیص دهد و برای پیشگیری از آن اقدام کند.
گفتوگوی درونی مثبت: عادت کنید با خودتان جملات مثبت و حمایتگرانه به کار ببرید. افکار منفی را شناسایی کنید و آنها را با افکار مثبتتر جایگزین سازید.
ثبت موفقیتها: موفقیتها و دستاوردهای خود را یادداشت کنید. این کار میتواند اعتمادبهنفس شما را تقویت کند و به شکلگیری نگرشی مثبتتر کمک کند.
حمایت اجتماعی: شبکهای از افراد حمایتگر برای خود ایجاد کنید. منابع حمایتی مانند خانواده، دوستان و گروههای حمایتی میتوانند در دوران دشوار زندگی پشتیبان شما باشند.
پذیرش تجربههای جدید: نسبت به تجربهها و فرصتهای تازه گشوده باشید. امتحان کردن فعالیتهای جدید و تجربه موفقیت میتواند به شکلگیری نگرشی مثبتتر کمک کند.
به چالش کشیدن الگوهای فکری منفی: افکار منفی و انتقادگرانه درباره خود را بررسی و به چالش بکشید تا بتوانید دیدگاهی واقعبینانهتر داشته باشید. این کار به تغییر الگوهای فکری منفی کمک میکند.
تمرین خودمراقبتی: زمانی را به خودتان اختصاص دهید و با خود رفتار مناسبی داشته باشید. استراحت کافی، ورزش منظم، تغذیه سالم و کاهش استرس از اقدامات مهم در مراقبت از سلامت جسم و روان هستند.
چگونه بر درماندگی آموخته شده غلبه کنیم؟
پژوهشها نشان میدهند اگر مداخله در مراحل اولیه انجام شود، میتوان درماندگی آموخته شده را تا حد زیادی کاهش داد. درمان شناختیرفتاری (Cognitive Behavioral Therapy یا CBT) و روانشناسی مثبتگرا (Positive Psychology) میتوانند در کاهش نشانههای این وضعیت مؤثر باشند.
هدف درمان شناختیرفتاری، شناسایی الگوهای فکری ناسالم و جایگزین کردن آنها با افکاری سالمتر و متعادلتر است. در مقابل، روانشناسی مثبتگرا بر افزایش تجربه هیجانهای مثبت و بهبود سلامت و بهزیستی کلی فرد تمرکز دارد. در ادامه، چند راهکار برگرفته از این دو رویکرد را معرفی میکنیم که میتوانند برای غلبه بر احساس درماندگی آموخته شده مفید باشند.
در صورت امکان، محیط خود را تغییر دهید: وقتی در موقعیتی دشوار قرار میگیرید، بر بخشهایی از محیط تمرکز کنید که امکان تغییر آنها را دارید. چگونه میتوانید احتمال وقوع اتفاقات مثبت را افزایش دهید؟ چطور میتوانید احتمال بروز نتایج نامطلوب را کاهش دهید؟
برای بهتر شدن شرایط، هر بخشی از محیط اطراف خود را که امکان تغییرش وجود دارد، اصلاح کنید. برای مثال، درمانگران هنگام کمک به افرادی که قربانی آزار و خشونت هستند، اغلب تلاش میکنند به آنها کمک کنند تا فضای امنی در خانه پیدا کنند؛ جایی که بتوانند در آن تنها باشند و احساس آرامش بیشتری داشته باشند.
در مثالی سادهتر، اگر به دلیل گرفتار شدن در یک شغل احساس درماندگی میکنید، میتوانید شغل خود را تغییر دهید و محیط کاریتان را عوض کنید یا با اصلاح برخی جنبههای شغل فعلی، رضایت بیشتری از آن به دست آورید.
افکار منفی خود را شناسایی و به چالش بکشید: احساسات شما در یک موقعیت، تقریباً همیشه تحت تأثیر نحوه تفکرتان درباره آن موقعیت قرار دارند. داشتن افکار ناسالم درباره شرایط دشوار میتواند احساسات منفی را در شما تقویت کند. خبر خوب این است که افکار قابل تغییر هستند و لزوماً واقعیت ندارند. بنابراین، با تغییر شیوه تفکر میتوان احساسات خود را نیز تغییر داد.
هر زمان احساس درماندگی کردید، کمی مکث کنید و افکاری را که در ذهنتان جریان دارند، شناسایی کنید. شرایط را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا افکار و باورهایتان درباره آن موقعیت منطقی و معتبر هستند؟ آیا شواهدی برای تأیید این باورها دارید؟ آیا ممکن است توضیحات دیگری برای آنچه اتفاق افتاده وجود داشته باشد؟
پرسیدن این سؤالها میتواند به شما کمک کند افکارتان را از زاویهای متفاوت بررسی کنید و باورهای سالمتری بسازید. وقتی شیوه نگرش خود به یک موقعیت را تغییر دهید، ممکن است احساس بهتری پیدا کنید. اصلاح الگوهای فکری به زمان و تلاش نیاز دارد و ممکن است در این مسیر به کمک تخصصی احتیاج داشته باشید. در چنین شرایطی میتوانید از یک درمانگر کمک بگیرید.
برای روزهای خود برنامهریزی کنید: اگر افسردگی را تجربه میکنید، برای انجام فعالیتهای مشخص در طول روز برنامهریزی کنید. حتی انجام دادن تنها یک کار در روز میتواند به شما احساس کنترل و موفقیت بدهد. از کارهای کوچک شروع کنید و بهتدریج تعداد یا میزان دشواری فعالیتها را افزایش دهید.
برنامهریزی روزانه میتواند به زندگی شما نظم و ساختار بدهد و انجام دادن کارها به شما کمک کند به توانایی خود برای مدیریت فعالیتهای روزمره اعتماد بیشتری پیدا کنید. این روند بهتدریج میتواند انگیزه و اعتمادبهنفس لازم را برای روبهرو شدن با مشکلات بزرگتر زندگی، از جمله مسائل شغلی، روابط و حتی رشد فردی، در شما تقویت کند.
برای خود اهداف SMART تعیین کنید: درماندگی آموخته شده میتواند بهرهوری شما را کاهش دهد و باعث شود به تواناییهای خود شک کنید. تعیین اهداف و تلاش برای دستیابی مداوم به آنها میتواند به بازیابی احساس کنترل کمک کند.
یکی از روشهای کاربردی برای هدفگذاری، تکنیک SMART است. بر اساس این روش، اهداف باید مشخص (Specific)، قابلاندازهگیری (Measurable)، دستیافتنی (Achievable)، مرتبط (Relevant) و زمانبندیشده (Time-bound) باشند. بنابراین، هنگام تعیین هدف به نکات زیر توجه کنید:
هدف خود را بهروشنی تعریف کنید (مشخص): دقیقاً تعیین کنید میخواهید به چه چیزی برسید.
معیار سنجش پیشرفت را مشخص کنید (قابلاندازهگیری): تصمیم بگیرید چگونه میزان پیشرفت خود را ارزیابی میکنید و از کجا متوجه میشوید که به هدف رسیدهاید.
هدفی متناسب با تواناییهای خود انتخاب کنید (دستیافتنی): هدف باید با مهارتها و قابلیتهای شما واقعبینانه و متناسب باشد.

هدفی مرتبط با برنامههای بزرگتر زندگی خود تعیین کنید (مرتبط): هدف انتخابی باید با خواستهها و انتظارات کلی شما از زندگی هماهنگ باشد.
برای دستیابی به هدف، زمان مشخصی در نظر بگیرید (زمانبندیشده): یک بازه زمانی برای تحقق آن تعیین کنید. پس از تعیین هدف، برای رسیدن به آن برنامهریزی کنید و هر روز یک اقدام کوچک انجام دهید تا به آن نزدیکتر شوید.
روابط معنادار ایجاد کنید: داشتن روابط معنادار با دیگران میتواند به بهبود احساس شما نسبت به خودتان کمک کند. دریافت حمایت از اطرافیان باعث میشود متوجه شوید تنها نیستید و افرادی وجود دارند که میتوانید در شرایط دشوار از کمک آنها بهرهمند شوید؛ بهویژه زمانی که بیش از همیشه احساس درماندگی میکنید.
افرادی را شناسایی کنید که در کنار آنها احساس بهتری نسبت به خود دارید و برای گذراندن وقت با آنها برنامهریزی کنید. درباره مشکلات و دشواریهای خود با آنها صحبت کنید و کمک مشخصی را که میتواند حالتان را بهتر کند، از آنها بخواهید.
درماندگی را با پذیرش جایگزین کنید: در زندگی همیشه ممکن است شرایطی وجود داشته باشد که هیچ کنترلی بر آنها نداشته باشید. در چنین موقعیتهایی ممکن است احساس درماندگی و بدشانسی کنید.
همیشه از خود بپرسید: «چه چیزی را میتوانم کنترل کنم؟» اگر متوجه شدید هیچچیز در آن موقعیت قابل تغییر نیست، تمرکز خود را به فعالیتی معطوف کنید که میتواند حالتان را بهتر کند. شرایط تغییرناپذیر را بپذیرید و مشخص کنید برای کاهش ناراحتی خود چه کاری میتوانید انجام دهید. فعالیتهایی را انتخاب کنید که به شما در کنار آمدن با شرایط کمک میکنند و احساسات مثبت را در شما افزایش میدهند.
همچنین میتوانید از جملات تأکیدی مثبت (Affirmations) استفاده کنید؛ جملاتی که بر تقویت احساس پذیرش تمرکز دارند. هنگام مواجهه با دشواریهای زندگی، ممکن است بهراحتی در دام الگوی ذهنی درماندگی آموخته شده گرفتار شوید. در چنین شرایطی به یاد داشته باشید که میتوان با تغییر افکار منفی و اقدام عملی برای بازیابی احساس کنترل، بر این وضعیت غلبه کرد. این کار آسان نیست، اما با استفاده از راهکارهای مناسب میتوانید تغییراتی در زندگی خود ایجاد کنید و بهتر با مشکلات کنار بیایید.
سخن آخر
درماندگی آموخته شده حالتی روانشناختی است که در آن فرد بر اساس تجربههای گذشته، باور میکند نمیتواند شرایط یا پیامدهای منفی را کنترل کند. این وضعیت ممکن است در موقعیتهایی مانند مشکلات یادگیری یا بیماریهای مزمن شکل بگیرد و بر رفتار و سلامت روان تأثیر بگذارد.
درماندگی آموخته شده با مشکلاتی مانند افسردگی، کاهش انگیزه و احساس بیارزشی ارتباط دارد. برای مقابله با آن، تمرکز بر عوامل قابلکنترل، تقویت مثبت، اصلاح باورهای منفی و در صورت نیاز، دریافت کمک تخصصی میتواند مؤثر باشد.





